Czy Sąd może żądać umowy sprzedaży ?

SN podjął 6 czerwca 2012 roku uchwałę udzielając odpowiedzi na pytanie prawne, czy w razie nabycia udziałów spółki z o.o. - w rezultacie czego wspólnik posiadać będzie co najmniej 10 proc. kapitału zakładowego spółki-podstawą ujawnienia danych w rejestrze przedsiębiorców KRS jest załączona w tej sytuacji aktualna lista wspólników przygotowana przez zarząd spółki, czy niezbędne jest załączenie do wniosku także samej umowy zbycia udziałów.

Wątpliwość ta miała ważkie znaczenie dla praktyków, była przedmiotem sporów i rozbieżności stanowisk Jednak czy uchwała dała jednoznaczną odpowiedź ?

Zwolennicy poglądu, że nie ma podstaw do ujawniania umowy sprzedaży udziałów, powołują się na deklaratoryjny charakter danych ujawnianych w KRS tj. stwarzających jedynie domniemanie ich zgodności z rzeczywistością. Wskazuje się również na aspekt tajemnicy handlowej transakcji zbycia udziałów w spółce, która w razie konieczności załączenia umowy do powszechnie dostępnych akt rejestrowych jest iluzoryczna.

Poglądy przeciwne, w praktyce dominujące dziś w sądach skupiają się głównie na roli sądu rejestrowego i funkcjach rejestru, który poprzez domniemania prawne i konsekwencje związane z ogłoszonymi danymi nie jest tylko "słupem ogłoszeniowym", zaś zadania sądu jest zapewnienie zgodności ujawnianych danych ze stanem rzeczywistym, Wskazywane są również argumenty procesowe, związane z charakterem listy wspólników, jako dowodu, który nie stanowi materialnej podstawy przejścia prawa własności udziałów, co uniemożliwia sądowi ocenę choćby faktu rzeczywistego dokonania czynności prawnej.

Co powiedział Sąd Najwyższy 

SN podjął uchwałę, w której stwierdził, że sąd rejestrowy może żądać przedstawienia umowy, na podstawie której nastąpiło przeniesienie w tej spółce udziału lub jego części. Mylne jest jednak pierwsze wrażenie, jakoby sąd przyznał rację zwolennikom drugiego z opisanych wcześniej poglądów. By jednak prawidłowo odczytać stanowisko Sądu, należy dokonać analizy jej uzasadnienia.

     Przede wszystkim SN potwierdził, że ze względu na funkcje KRS i ustawowe domniemania związane z ogłaszanymi w rejestrze wpisami nie można ograniczać roli sądu rejestrowego do mechanicznego ujawniania informacji przekazywanych przez wnioskodawców. Potwierdzona została rola sądu jako aktywnego uczestnika postępowania o wpis danych do rejestru, sprawującego pieczę nad tym, by ujawnione informacje były zgodne z rzeczywistością. Z drugiej strony SN przypomniał, że zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy uprawnienia sądu do działania z urzędu w postępowaniu rejestrowym są ograniczone. Uregulowanie to umotywowane jest kwestiami proceduralnymi-by postępowanie o wpis było szybkie i by jedynie " uzasadnione wątpliwości" dawały podstawę do żądania przedstawienia dodatkowych informacji i dowodów, umożliwiając sądowi ocenę zgodności wniosku z rzeczywistym stanem rzeczy. SN odrzucił pogląd sformułowany przez sąd okręgowy w uzasadnieniu pytania prawnego, a stwarzając swoiste "domniemanie winy" spółki, która załącza do wniosku tylko listę wspólników, co samo w sobie stwarzać, by miało uzasadnione wątpliwości w rozumieniu art. 23 ust. 2 ustawy i aktywować uprawnienie do domagania się dodatkowych dokumentów.

Analizując inne argumenty zwolenników obu poglądów, a także wypowiedzi względem nich kompromisowe, SN wywiódł, że rozstrzygnięcie sporu sprowadza się do zasady swobodnej oceny dowodów-oceny mocy dowodowej i wiarygodności dokumentów załączonych do wniosku. SN wskazał, że nie ma podstaw prawnych do dyskwalifikowania a priori żadnych dowodów ( dokumentów), a te złożone przez wnioskodawcę należy ocenić zgodnie z wytycznymi z art. 233 k.p.c.

Lista to oświadczenie

Przejście prawa własności udziałów następuje np. w momencie zawarcia umowy ich sprzedaży( co do zasady). Brak zawiadomienia spółki nie zawiesza skutku rozporządzającego umowy, a wpływa wyłącznie na moment, od którego nabywca udziałów może realizować swoje prawa korporacyjne w spółce.

Artykuł 23 ust.2 ustawy posługuje się klauzulą generalną. O wystąpieniu uzasadnionych wątpliwości będzie więc zawsze subiektywnie decydowała osoba rozpatrująca wniosek, polegając na swoim doświadczeniu życiowym i zawodowym oraz faktach znanych powszechnie i urzędowo. Oczywiście wynik oceny nie może być dowolny-uzasadnione wątpliwości muszą być stwierdzone obiektywnie, co orzekający będzie musiał logicznie  wykazać w przypadku zaskarżenia orzeczenia odmawiającego wpisu. Tym samym wydaje się, że sądy rejestrowe nie powinny zasadniczo domagać się załączania innego dowodu przejścia prawa własności udziałów ( np.umowy), obok aktualnej listy wspólników. W sytuacji, gdy wniosek ogranicza się do formularza z załączoną listą, nie sposób zasadniczo wywieść z tej przyczyny jakichkolwiek wątpliwości, a tym bardziej " obiektywnie uzasadnionych wątpliwości".

Sprawy rejestrowe

Dział VI. POSTĘPOWANIE REJESTROWE⁽⁷⁴⁹⁾

Art. 694¹. § 1. Przepisy zawarte w dziale niniejszym stosuje się do postępowania w sprawach o wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym (sprawach rejestrowych).

§ 2. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do innych postępowań rejestrowych prowadzonych przez sądy, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

Najpierw jako urzędowe spisy kupców i rzemieślników, rejestry służyły zarówno celom informacyjnym, jak i fiskalnym 

W Polsce od roku 1920 obowiązkiem rejestrowym objęte były spółdzielnie. W roku 1934 natomiast rygorowi rejestracji poddano spółki prawa handlowego.

ustawa z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 168 poz. 1186 z późn. zm., która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2001 r. Utworzony na podstawie tej ustawy Krajowy Rejestr Sądowy, dalej określany skrótem "KRS", dzieli się na trzy rejestry:
 1) przedsiębiorców, 
2) stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej i 
3) dłużników niewypłacalnych.

Art. 694². W sprawach rejestrowych wyłącznie właściwy jest sąd rejonowy (sąd gospodarczy) właściwy ze względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę podmiotu, którego wpis dotyczy (sąd rejestrowy).

wykaz zawiera rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie szczegółowego sposobu prowadzenia rejestrów wchodzących w skład Krajowego Rejestru Sądowego oraz szczegółowej treści wpisów w tych rejestrach, Dz. U. Nr 117, poz. 1237 z późn. zm.

Art. 694³. § 1. Wniosek o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego składa podmiot podlegający wpisowi do tego rejestru, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej.

§ 2. Podmiot podlegający wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego jest uczestnikiem postępowania, chociażby nie był wnioskodawcą. Przepisu art. 510 § 2 nie stosuje się.

§ 3. ⁽⁷⁵⁰⁾ Wniosek złożony do sądu rejestrowego drogą elektroniczną powinien być opatrzony bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu.

§ 3¹. ⁽⁷⁵¹⁾ Wniosek złożony drogą elektroniczną o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, której umowę zawarto przy wykorzystaniu wzorca umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością udostępnianego w systemie teleinformatycznym może być także opatrzony innym podpisem elektronicznym, który spełnia wymagania dotyczące podpisu elektronicznego osób zawierających umowę takiej spółki.

§ 3². ⁽⁷⁵²⁾ Do wniosku złożonego przez pełnomocnika o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego spółki, o której mowa w § 3¹, nie dołącza się pełnomocnictwa, jednak pełnomocnik powinien powołać się na nie, wskazując jego datę, zakres oraz okoliczności wymienione w art. 87.

§ 4. ⁽⁷⁵³⁾ W przypadku złożenia wniosku w sposób opisany w § 3 i 3¹ doręczenia orzeczeń i pism sądowych dokonywane będą osobom składającym tą drogą wniosek za pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie rejestrowe.

§ 5. ⁽⁷⁵⁴⁾ Orzeczenia i pisma sądowe wysłane w sposób, o którym mowa w § 4, uznaje się za doręczone z datą wskazaną w elektronicznym potwierdzeniu odbioru korespondencji. W przypadku braku takiego potwierdzenia doręczenie uznaje się za skuteczne z upływem 14 dni od daty umieszczenia korespondencji w systemie teleinformatycznym określonym w § 4.

  W aktualnym porządku prawnym w sądach rejonowych i okręgowych mogą być zatrudniani referendarze (art. 2 i 147 § 2 p.u.s.p.). Ogólnie są oni uprawnieni do wykonywania określonych w ustawie czynności należących do sądów w zakresie ochrony prawnej. Ustawodawca wyposażył zatem referendarza (starszego referendarza) w niektóre kompetencje sądu, zrównując w tym zakresie te uprawnienia z uprawnieniami sędziego. W postępowaniu rejestrowym, jak stanowi art. 509¹ § 2, uprawnienia referendarza nie obejmują tylko prowadzenia rozpraw

Wpis przedsiębiorcy kreuje jego podmiotowość w stosunkach cywilnoprawnych, ale wpis członków zarządu osoby prawnej ma już tylko znaczenie porządkowe, informacyjne. 

Skutki tych odmienności w zakresie zaskarżalności czynności sądu rejestrowego ilustruje postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1997 r., II CZ 10/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 88, wyrażającego zapatrywanie, że od postanowienia Sądu Wojewódzkiego (Okręgowego) w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru stowarzyszeń danych dotyczących składu zarządu, skarga kasacyjna nie przysługuje. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Najwyższy przeciwstawia stowarzyszenie jako podmiot podlegający rejestracji, co pozwala mu uzyskać osobowość prawną, członkom zarządu stowarzyszenia, względnie członkom komitetu założycielskiego, którzy wprawdzie podlegają ujawnieniu w rejestrze, ale nie w takim rozumieniu, jak to się odnosi do podmiotu, którego wpis dotyczy. Wskazana odmienność przedmiotowa wpisów nabiera istotnego znaczenia na użytek oceny zaskarżalności postanowień merytorycznych sądu rejestrowego. Według art. 519¹ § 3 bowiem, w postępowaniu rejestrowym skarga kasacyjna przysługuje jedynie od postanowień sądu drugiej instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji.

Art. 694⁴. ⁽⁷⁵⁵⁾ §1. Dokumenty, na których podstawie dokonuje się wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, składa się w oryginałach albo poświadczonych urzędowo odpisach lub wyciągach.

§ 1¹. ⁽⁷⁵⁶⁾ Ilekroć konieczne jest badanie tytułu wykonawczego, o którym mowa w art. 783 § 4, do wniosku o dokonanie wpisu należy dołączyć dokument uzyskany z systemu teleinformatycznego umożliwiający sądowi weryfikację istnienia i treści tytułu wykonawczego. Przed rozpoznaniem tego wniosku istnienie i treść tytułu wykonawczego podlegają zweryfikowaniu przez sędziego lub referendarza sądowego w systemie teleinformatycznym.

§ 2. Dokumenty, o których mowa w § 1, składane drogą elektroniczną, powinny być opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu.

§ 2¹. ⁽⁷⁵⁷⁾ Dokumenty, o których mowa w § 1, dotyczące spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, o której mowa w art. 694³ § 3¹, składane drogą elektroniczną, mogą być także opatrzone innym podpisem elektronicznym, który spełnia wymagania dotyczące podpisu elektronicznego osób zawierających umowę takiej spółki.

§ 3. Wypisy aktów notarialnych, wyciągi, odpisy i poświadczenia dokumentów mogą być przesłane do sądu drogą elektroniczną, jeżeli notariusz opatrzył je bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu.

Według art. 19 ust. 2 ustawy o KRS, wniosek o wpis do Rejestru składa się na urzędowym formularzu równocześnie bez wezwania uiszczając opłatę od wniosku, a jeżeli wpis podlega ogłoszeniu, także opłatę za ogłoszenie.

Wzory urzędowych formularzy wniosków o wpis określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2000 r. w sprawie określenia wzorów urzędowych formularzy wniosków o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego oraz sposobu i miejsca ich udostępniania, Dz. U. Nr 118, poz. 1247 z późn. zm. W uchwale z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 113/06, OSNC 2007, nr 10, poz. 145, 

ZWROT FORMULARZA A OPŁATA SĄDOWA

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że niezamieszczenie na wydruku potwierdzającym uiszczenie w formie bezgotówkowej opłaty sądowej od wniosku o wpis do KRS informacji potwierdzonej własnoręcznym podpisem, wymaganej stosownie do § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych, Dz. U. Nr 27, poz. 199 z późn. zm., może uzasadniać zwrot wniosku na podstawie art. 19 ust. 3 w związku z ust. 2 ustawy o KRS tylko wtedy, gdy potwierdzenie uiszczenia opłaty nie zawiera wystarczających danych pozwalających na przyjęcie, że opłata została uiszczona.

Według art. 19a ust. 1 ustawy o KRS, do wniosku o wpis podmiotu podlegającego obowiązkowi wpisu do Rejestru dołącza się uwierzytelnione notarialnie albo złożone przed sędzią lub upoważnionym pracownikiem sądu, wzory podpisów osób upoważnionych do reprezentowania tego podmiotu, a każdy podmiot rejestrowy obowiązany jest złożyć umowę lub statut, jeżeli na ich podstawie prowadzi działalność (art. 9 ustawy o KRS) oraz dokument potwierdzający tytuł prawny do lokalu (nieruchomości) przeznaczonego do prowadzenia działalności objętej wnioskiem. Złożenie innych dokumentów uzależnione jest od statusu podmiotu rejestrowego, a wykaz tych dokumentów z reguły określa ustawa ustrojowa, np. art. 167 i 320 k.s.h. Wymagane przepisem art. 19a ust. 1 ustawy o KRS wzory podpisów osób uprawnionych do reprezentowania podmiotów rejestrowych, jeżeli nie są uwierzytelnione przez notariusza, mogą być złożone przed sędzią lub upoważnionym pracownikiem. W przypadku zmiany osób upoważnionych do reprezentacji podmiotów wspinanych do rejestru należy postąpić adekwatnie

Art. 694⁵. § 1. Wpis do Krajowego Rejestru Sądowego następuje na podstawie postanowienia.

§ 2. Postanowienia co do istoty sprawy są skuteczne i wykonalne z chwilą ich wydania, z wyjątkiem postanowień dotyczących wykreślenia podmiotu z Krajowego Rejestru Sądowego.

§ 3. Postanowieniom dotyczącym stosowania środków przymusu sąd rejestrowy może nadać rygor natychmiastowej wykonalności, jeżeli wymaga tego interes wierzyciela lub innych osób.

Według art. 20 ust. 1 i 2 ustawy o KRS, wpisowi podlega każde z tych postanowień z chwilą wydania, czyli niezależnie od tego, czy w chwili wydania postanowienie ma walor skuteczności i wykonalności, czy też walor ten nabywa dopiero z chwilą uprawomocnienia się. Różnica w zakresie treści wpisu polega na tym, że postanowienia, których skuteczność i wykonalność następuje z chwilą uprawomocnienia się, sąd rejestrowy dokonujący wpisu opatruje wzmianką o nieprawomocności, a po upływie terminu, kiedy stają się prawomocne, kolejną wzmianką o uzyskaniu prawomocności.

Trzecią kategorię postanowień co do istoty sprawy, podlegających wpisowi do rejestru, wymienia art. 20 ust. 2a ustawy o KRS. Wpis tych postanowień może nastąpić nie wcześniej niż z chwilą ich uprawomocnienia się. Są to:

a)  postanowienia o wpisie wykreślenia z urzędu danych niedopuszczalnych ze względu na obowiązujące przepisy prawa (art. 12 ust. 3 ustawy o KRS),

b)  postanowienia o wpisie wykreślenia z urzędu danych niezgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy (art. 24 ust. 3 ustawy o KRS),

c)  postanowienia o wpisie z urzędu danych odpowiadających rzeczywistemu stanowi rzeczy (art. 24 ust. 4 ustawy o KRS),

d)  postanowienia o wpisie danych określonych w art. 41 ustawy o KRS

Art. 694⁶. § 1. Postanowienie co do istoty sprawy wydane zgodnie z wnioskiem nie wymaga uzasadnienia.

§ 2. Sąd rejestrowy z urzędu sporządza uzasadnienie postanowienia co do istoty sprawy, które zostało wydane z urzędu.

Art. 694⁷. W razie uwzględnienia środka odwoławczego od orzeczenia wydanego w postępowaniu rejestrowym, dotyczącego wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, sąd drugiej instancji uchyla zaskarżone orzeczenie i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi rejestrowemu. Rozpoznając ponownie sprawę, sąd rejestrowy uwzględnia wskazania sądu drugiej instancji oraz aktualny stan rejestru.

W sprawach rejestrowych sąd drugiej instancji nie jest władny orzekać reformatoryjnie.

Artykuł 519¹ § 3 w postępowaniu rejestrowym dopuszcza skargę kasacyjną jedynie od postanowień sądu drugiej instancji w przedmiocie wpisu lub wykreślenia z rejestru podmiotu podlegającego rejestracji 

Art. 694⁸. § 1. Koszty postępowania rejestrowego ponosi podmiot podlegający obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego.

§ 2. Koszty postępowania wszczętego przez osobę, która nie jest upoważniona do działania w imieniu podmiotu podlegającego obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, ponosi wnioskodawca, chyba że wniosek jego został uwzględniony w całości lub w istotnej części.

§ 3. ⁽⁷⁵⁸⁾ (uchylony).